تصور کنید دنیایی که دانش برای همه، از جمله افراد نابینا، به سادگی یک کلیک فاصله دارد؛ این دقیقاً چیزی است که کتابخانه دانشگاه تهران با بهرهگیری از هوش مصنوعی محقق کرده است. در حالی که تولید کتابهای صوتی قبلاً ماهها زمان میبرد، اکنون متخصصان این کتابخانه توانستهاند در تنها دو ماه، ۹ عنوان کتاب با کیفیت بالا بسازند. این پیشرفت نه تنها دسترسی به منابع علمی را سریعتر میکند، بلکه برای هزاران ایرانی که با محدودیتهای جسمی روبرو هستند، دریچهای تازه به جهان دانش میگشاید، و نشاندهنده نقش کلیدی فناوری در حفظ و گسترش میراث فرهنگی کشور است.
مجموعههای عظیم و متنوع کتابخانه دانشگاه تهران
کتابخانه دانشگاه تهران به عنوان یکی از بزرگترین مراکز دانش در ایران، میزبان بیش از ۵۰ کتابخانه فعال است که هر کدام بخشی از گنجینهای وسیع را اداره میکنند. این مجموعه شامل حدود ۶۸۰ هزار عنوان کتاب فارسی و عربی، و ۴۳۰ هزار عنوان کتاب لاتین میشود که در مجموع به بیش از یک میلیون و صد هزار جلد میرسد. این ارقام، اهمیت این کتابخانه را به عنوان یک منبع اصلی برای پژوهشگران و دانشجویان برجسته میکند، زیرا بسیاری از این کتابها بیش از ۱۰ هزار جلد در یک کتابخانه خاص دارند و برخی حتی به ۵۰ هزار جلد میرسند.
برای درک بهتر این حجم، کافی است بدانید که در سال ۱۳۵۱، کل کتابهای دانشگاه تنها ۱۱۱ هزار جلد بود؛ اگر توسعه طبیعی ادامه مییافت، امروز باید حداقل ۵ میلیون جلد در دسترس باشد. این تفاوت، نشاندهنده چالشهای ساختاری در نگهداری و گسترش منابع است که میتواند بر کیفیت آموزش تأثیر بگذارد. با تمرکز بر بخشهای ویژه مانند نسخ خطی، که شامل ۱۷ هزار و ۲۵۰ نسخه ثبتشده میشود، کتابخانه از سال ۱۳۲۸ شکل گرفته و شامل صدها هزار برگ سند است که بخشی از آنها فهرستشده و بقیه در حال پردازش هستند.
چالشهای تاریخی و مشکلات ساختاری کتابخانهها
نگاهی به گذشته نشان میدهد که کتابخانه دانشگاه تهران با مسائل متعددی روبرو بوده است. برای مثال، در بخش اسناد، تنها بخشی از مدارک مربوط به دوران مدیریت هوشنگ نهاوندی (سالهای ۱۳۴۷ تا ۱۳۴۸) نگهداری میشود، در حالی که اسناد دانشجویان و استادان قدیمی در جای دیگری نیست. همچنین، در حوزه چاپسنگی، ۷ هزار عنوان در ۱۱ هزار نسخه وجود دارد که بخشی از آنها به صورت آنلاین در دسترس است.
- یکی از مشکلات اصلی، نبود سیاست یکپارچه است که منجر به وجین کتابها بدون هماهنگی میشود؛ مثلاً، اهدای چهار کتاب از سفارت اردن در سال ۱۳۵۲ که اکنون ناپدید شدهاند.
- در کتابخانه دانشکده حقوق، پس از آتشسوزی سال ۱۳۸۴، حدود ۱۷ تا ۱۸ هزار جلد کتاب بدون مشخصات باقی ماند، هرچند خود دانشکده آمار کمتری اعلام میکند.
- علاوه بر این، فهرستنویسی کتابهای لاتین هنوز کامل نیست و در سال گذشته تنها ۴ هزار جلد، از جمله مجموعه دکتر مصدق با ۴۰۰ کتاب، پردازش شد.
این مسائل ساختاری، مانند نبود اشتراک متادیتا و وجود سامانههای جداگانه مانند سابیت، ساینیتو و پارسآذرخش، مانع از ایجاد یک درگاه واحد میشود. چنین مشکلاتی نه تنها دسترسی را سخت میکند، بلکه میتواند بر تحقیقاتی که به منابع دقیق نیاز دارند، تأثیر منفی بگذارد.
نقش کتابخانه در نگهداری نشریات و اسناد
این کتابخانه یکی از مراکز کلیدی برای حفظ نشریات کشور است، با مجموعهای که بخشی از آن توسط مرحوم افشار خریداری شده است. حدود ۴۰ هزار سند و مدرک فارسی فهرستشده و بسیاری آنلاین هستند، از جمله مواردی که به پلتفرم طاقچه منتقل شدهاند. با این حال، بودجه مستقل کتابخانههای دانشکدهای، مانند دانشکده حقوق، مشکلات را تشدید میکند و نیاز به هماهنگی بیشتر را برجسته میسازد.
پیشرفتهای دیجیتال و نقش هوش مصنوعی
در سالهای اخیر، کتابخانه دانشگاه تهران به سمت دیجیتالی شدن حرکت کرده است که این کار دسترسی را برای همه آسانتر میکند. برای نمونه، ۷۵ درصد پایاننامههای دانشگاه اکنون آنلاین هستند، با بیش از ۱۰۵ هزار پایاننامه در کتابخانه دیجیتال که بخشی از آنها در سامانههای سابیت، نور و ایرانداک قرار دارد. علاوه بر این، ۳۰ تا ۴۰ هزار پایاننامه دیگر در حال بارگذاری است، و در حوزه نسخ خطی، ۱۷ هزار نسخه روی سامانه آرین موجود است که هر روز یک نسخه رایگان در دسترس است.
رسول جعفریان، رئیس کتابخانه، میگوید: «پیشتر خواندن یک کتاب سه ماه طول میکشید؛ اکنون با استفاده از هوش مصنوعی در دو ماه ۹ کتاب تولید شده است.»
این تغییر، به ویژه در تولید کتابهای صوتی برای نابینایان، نشاندهنده سرعت بیشتر است؛ در سه سال گذشته حدود ۳ تا ۴ هزار کتاب فهرست شد، اما تنها در سال جاری، ۳ هزار جلد لاتین و چندین برابر آن در بخش فارسی پردازش شده است. همچنین، مجموعه کتابهای درسی قدیمی با حدود ۵ هزار جلد در حال اسکن است تا به زودی آنلاین شود. این پیشرفتها نه تنها دانش را حفظ میکنند، بلکه برای جامعه، به ویژه افراد با نیازهای ویژه، فرصتهای برابر ایجاد میکنند.
خرید و توسعه کتابها
در سه سال گذشته، خرید کتاب کند بود و تنها ۱۳۰۰ جلد در یک سال و ۱۹۰۰ جلد در سال دیگر انجام شد، اما امسال تاکنون ۹ هزار جلد خریداری شده است. این افزایش، نشاندهنده تلاش برای بهروزرسانی مجموعهها است که میتواند بر کیفیت پژوهش تأثیر مثبت بگذارد.
آینده کتابخانهها و پیشنهادهای تحول دیجیتال
برای آمادهسازی در دهه آینده، کتابخانهها باید از ابزارهای نوین مانند هوش مصنوعی استفاده کنند، زیرا فهرستنویسی سنتی در حال منقرض شدن است. رسول جعفریان پیشنهاد میکند که در سطح ملی، معاونتی برای تحول دیجیتال در وزارت علوم ایجاد شود و امور زیر نظر ایرانداک سامان یابند. این تغییرات میتواند به حل مشکلات ساختاری کمک کند و دسترسی را برای نسل جوان بهبود بخشد.
با تمرکز بر این تحولات، کتابخانه دانشگاه تهران نه تنها میراث گذشته را حفظ میکند، بلکه برای آیندهای دیجیتال آماده میشود که دانش را برای همه ایرانیان قابل دسترستر میکند. این رویکرد، میتواند الهامبخش دیگر نهادها باشد تا با فناوری، چالشهای اجتماعی را برطرف نمایند. در نهایت، این تلاشها نشان میدهد که سرمایهگذاری در منابع دیجیتال، کلید حفظ و گسترش دانش در جامعه است.
منبع: خبرگزاری مهر
سوالات متداول
هوش مصنوعی در کتابخانه دانشگاه تهران چه دستاوردی داشته است؟
کتابخانه دانشگاه تهران با استفاده از هوش مصنوعی توانسته است ۹ عنوان کتاب صوتی با کیفیت را در دو ماه تولید کند، در حالی که پیش از آن این فرآیند ماهها زمان میگرفت.
چه چالشهایی در نگهداری و گسترش منابع کتابخانه دانشگاه تهران وجود دارد؟
نبود سیاست یکپارچه، مشکلات ساختاری مانند نبود اشتراک متادیتا و وجود سامانههای جداگانه، و همچنین بودجههای مستقل دانشکدهای از جمله چالشهای موجود در کتابخانه هستند.
پیشرفتهای دیجیتال در کتابخانه دانشگاه تهران چه تأثیری بر دسترسی به دانش داشته است؟
پیشرفتهای دیجیتال مانند آنلاین شدن ۷۵ درصد پایاننامهها و ورود نسخ خطی به سامانه آرین، دسترسی به دانش را برای همه، به ویژه افراد با نیازهای ویژه، آسانتر کرده است.