راز زیگورات اور در عراق: گروگان‌گیری توسط صدام حسین

تصور کنید منطقه‌ای در دل کویر عراق که زمانی شلوغ‌ترین مرکز تمدن بشریت بود، اکنون تنها خرابه‌هایی متروکه و فراموش‌شده را به نمایش می‌گذارد. ویرانه‌های باشکوه شهر باستانی اور، که روزگاری قلب اداری تمدن بین‌النهرین به شمار می‌آمد، در میان بیابان خشک و بی‌روح جای گرفته و نزدیکی آن با بدنام‌ترین زندان این کشور، بر تنهایی‌اش می‌افزاید.

مقایسه با عجایب مصر: زیگورات اور به عنوان نماد مهندسی

مانند اینکه مصر با اهرام جیزه افتخار می‌کند، عراق نیز زیگورات اور را در دل خود دارد؛ یک شاهکار مهندسی که به خوبی محفوظ مانده و بر بقایای شهر باستانی مهمی قد برافراشته است. بر اساس گزارش‌ها، چهار هزار سال پیش این نقطه از کویر عراق کانون اصلی تمدن بود، اما اکنون خرابه‌های عظیم شهر اور، که زمانی مرکز اداری بین‌النهرین محسوب می‌شد، در دل بیابان بی‌آب و علف قرار دارد و تنها در سایه دیوارهای بلند زندان، نشانه‌هایی از زندگی مانند ابو اشرف، نگهبان خودیادگیر این سایت باستانی، و تعداد کمی گردشگر دیده می‌شود.

بازدید از زیگورات: سفری به گذشته

در انتهای یک راهرو چوبی بلند، زیگورات عظیم تقریباً همه آنچه از این شهر بزرگ سومری باقی مانده، نمایان است. برای رسیدن به این مکان، ساعت‌ها در ماشین تاکسی در میان کویر سفر کردم تا سرانجام این بنای معروف را در افق مشاهده کنم؛ زیگورات اور، یک زیارتگاه پلکانی با قدمت ۴۱۰۰ سال و پله‌های غول‌پیکر. تنها نشانه‌های دنیای مدرن، یک حصار زنجیری بلند برای مسدود کردن ورودی و یک پارکینگ آسفالت‌شده هستند.

ویژگی‌های زیگورات‌ها و تفاوت با اهرام

زیگورات‌های اولیه پیش از اهرام مصر ساخته شده‌اند و هنوز بقایایی از آن‌ها در عراق و ایران یافت می‌شود. این سازه‌ها به اندازه همتایان مصری‌شان مجلل هستند و کاربردهای مذهبی داشته‌اند، اما تفاوت‌هایی دارند: برخلاف دیوارهای صاف اهرام، زیگورات‌ها دارای سطوح پلکانی متعدد هستند، فاقد اتاق‌های داخلی‌اند و به جای مقبره در داخل، معابد را در بالاترین بخش خود جای داده‌اند.

نظرات کارشناسان

مادلینا رومر، متخصص تاریخ خاور نزدیک در دانشگاه کیس وسترن رزرو آمریکا، توضیح می‌دهد: «زیگورات بنایی مقدس است که معبدی بر روی سکویی پله‌دار قرار دارد. معابد اولیه شامل زیارتگاه‌های تک‌اتاقه بر روی سکوهای کوتاه بودند که با گذشت زمان، بارها بازسازی و گسترش یافتند و پیچیدگی و اندازه‌شان افزایش پیدا کرد، تا در زیگورات چندسطحی اور به اوج خود برسد».

زیگورات اور حدود ۶۸۰ سال پس از نخستین اهرام ساخته شده، اما به دلیل حفظ عالی و جایگاه برجسته‌اش در تاریخ، شهرت یافته است. رومر می‌افزاید که بین‌النهرین زادگاه آبیاری مصنوعی بود و مردم اور کانال‌ها و خندق‌هایی حفر کردند تا جریان آب را کنترل کنند و زمین‌های دورتر از ساحل رود فرات را آبیاری نمایند.

اهمیت تاریخی و فرهنگی اور

گمان می‌رود اور محل تولد حضرت ابراهیم باشد و همان‌طور که اشرف در حین گشت‌زنی در میان دیوارهای ویرانه توضیح می‌دهد، خانه نخستین قانون جهان، یعنی قانون اور-نامو، است که حدود سال ۲۱۰۰ پیش از میلاد – ۴۰۰ سال پیش از قانون حمورابی – تدوین شد.

سومری‌ها صدها سوراخ مربع‌شکل در دیواره‌های بیرونی ایجاد کرده بودند تا قسمت داخلی آجری خشتی خشک باقی بماند

رومر بیان می‌کند: «در بین‌النهرین، هر شهر به عنوان مسکن خدایی یا الهه‌ای بنا شده بود که نقش محافظ و حاکم سیاسی را ایفا می‌کرد». در اور، نانا، الهه ماه، بود که این زیگورات به عنوان خانه زمینی و معبد برای او ساخته شد. او می‌گوید: «پرستش نانا در دوران باستانی اطراف پایین فرات (که اور در مرکز آن است) با دامداری گاو و چرخه‌های طبیعی که منجر به افزایش گله‌ها می‌شد، مرتبط بود».

بازمانده‌ها و روش‌های بررسی

سطوح پایین‌تر این سازه هنوز پابرجا هستند، هرچند معبد و سطوح بالایی از بین رفته‌اند. متخصصان با استفاده از فناوری‌های مدرن و نوشته‌های باستانی، از جمله آثار مورخانی مانند هرودوت و عهد عتیق، شکل اصلی را بازسازی می‌کنند. آملیا اسپاراویگنا، متخصص تصویربرداری باستانی در دانشگاه پلی‌تکنیک تورین، در مقاله‌اش در سال ۲۰۰۶ با عنوان «یک زیگورات و ماه» نوشته است: «زیگورات‌ها سازه‌های هرمی با سطح مسطح بالا بودند که درون‌شان از خشت آفتاب‌خورده ساخته شده و با خشت پخته پوشیده شده بود. نمای خارجی‌شان با رنگ‌های مختلف لعاب‌دار می‌شد».

بر اساس بقایای موجود، باور بر این است که زیگورات اور معبدی آبی‌رنگ داشته که بر روی دو طبقه آجری عظیم قرار گرفته بود. تنها پایه آن بیش از ۷۲۰ هزار آجر دارد که با دقت چیده شده و هر آجر وزنی حدود ۱۵ کیلوگرم دارد.

ساختار و جهت‌گیری زیگورات

هر یک از چهار گوشه زیگورات نشان‌دهنده دانش سومری‌ها از چرخه‌های ماه و خورشید است و با دقت به جهت‌های اصلی همخوانی دارد، در حالی که پله عظیمی به سمت سطوح بالاتر، جهت طلوع خورشید در انقلاب تابستانی را مشخص می‌کند. وقتی اشرف، من و چند گردشگر دیگر را به سمت پله اصلی هدایت می‌کرد، بقایای این دستاورد بزرگ را می‌دیدم.

هر یک از چهار گوشه زیگورات به یکی از جهت‌های اصلی اشاره می‌کند و پلکانی عظیم رو به سوی طلوع خورشید انقلاب تابستانی دارد

اشرف این مکان را به خوبی می‌شناسد؛ ۳۸ سال پیش همراه پدرش برای کمک به حفاری‌های باستانی آمده بود و خانه خانوادگی‌اش نزدیک ورودی است. وقتی به بالای بنا رسیدیم، می‌توانستم امپراتوری باستانی عظیمی را تصور کنم که هزاران سال پیش در همه جهت‌ها گسترده بود.

تاریخچه ساخت و نگهداری

شاه اور-نامو نخستین آجر زیگورات را در سال ۲۱۰۰ پیش از میلاد گذاشت و پسرش، شاه شولگی، آن را به پایان رساند؛ زمانی که شهر به اوج رونق در بین‌النهرین رسیده بود. اما تا قرن ششم پیش از میلاد، به دلیل گرمای شدید کویر و شن‌های خشن، ویران شد. نبونعید، پادشاه بابل، حدود سال ۵۶۰ پیش از میلاد آن را مرمت کرد و به جای سه سطح اصلی، هفت سطح ساخت که با سازه‌های دیگر بابلی مانند زیگورات اتمنانکی همخوانی داشت.

نوآوری‌های مهندسی

بخش عمده‌ای از زیگورات امروزه سالم مانده که به دلیل سه نوآوری خلاقانه مهندسان سومری است. نخست، سیستم تهویه: هسته آن از خشت گلی بود و خارجی‌اش با خشت پخته احاطه شده بود، بنابراین سومری‌ها صدها سوراخ مربع‌شکل در دیوار بیرونی ایجاد کردند تا رطوبت تبخیر شود و از تخریب جلوگیری کنند. رومر می‌گوید بدون این ویژگی، بخش‌های داخلی خشت‌گلی ممکن بود با باران‌های شدید نرم شود و فرو بریزد.

دوم، دیوارها با شیب ملایم ساخته شده بودند تا آب از کنارها جریان یابد و از تشکیل چاله در سطوح بالاتر جلوگیری کند؛ این شیب همچنین سازه را از دور بزرگ‌تر نشان می‌داد و دشمنان را می‌ترساند. سرانجام، معبد بالا با خشت‌های کاملاً پخته و قیر چسبانده شده بود تا از نفوذ آب به داخل جلوگیری کند.

فراز و فرود اور: از شکوه تا فراموشی

با وجود این دستاوردها، تا قرن ششم میلادی، این شهر پررونق به طور کامل خشک شد؛ رود فرات مسیرش را تغییر داد و شهر بدون آب غیرقابل سکونت گردید. اور و زیگورات رها شدند و زیر تپه‌های شن دفن گردیدند. تا سال ۱۸۵۰ دوباره کشف شد و در دهه ۱۹۲۰، سر لنونارد وولی حفاری عمیق انجام داد و اشیایی مانند دشنه‌های طلایی، مجسمه‌های کنده‌کاری‌شده و ابزارهای ظریف را از گورها بیرون آورد.

اشرف می‌گوید: «با اینکه هنوز تنها ۳۰ درصد از این مکان حفاری شده، بسیاری چیزهای دیگر برای کشف باقی مانده است».

تصور می‌شود اور زادگاه ابراهیم پیامبر است و خاستگاه نخستین قانون جهان

زیگورات در دوران مدرن: از جنگ تا گردشگری

این زیگورات آن‌قدر مهم است که در جنگ‌های معاصر به عنوان گروگان استفاده شد. در جنگ خلیج فارس سال ۱۹۹۱، صدام حسین دو هواپیمای جنگنده میگ را کنار آن پارک کرد تا از حمله آمریکا و کشورهای خارجی جلوگیری کند، اما متأسفانه آسیب‌های کمی به آن وارد شد. در سال ۲۰۲۱، عراق مرزها را به روی کشورهای غربی گشود و گردشگری به آرامی رونق گرفت.

ژانت نیوئن‌هام، روزنامه‌نگار گردشگری ایرلندی، shortly پس از راه‌اندازی برنامه صدور ویزا در بدو ورود، از عراق بازدید کرد و چندین تور گروهی تدارک دید. او می‌گوید: «در سفر اول ما در ژوئیه ۲۰۲۱، هیچ گردشگر دیگری ندیدیم، اما تا سفر آوریل ۲۰۲۲، گروه‌های کوچک ماجراجو را مشاهده می‌کردیم… هرگز بیش از چهار یا پنج نفر همزمان».

اشرف هر روز در گرما به کمک گردشگران می‌شتابد تا اهمیت زیگورات را بفهمانند. او انگلیسی را با مطالعه دیکشنری یاد گرفته و حتی کمی ژاپنی برای بازدیدکنندگان ژاپنی آموخته است. در حین صعود با دقت از پله‌های عظیم به طبقه بالایی، ذرات قیری میان آجرهای شکسته را دیدم و یک آجر کوچک حکاکی‌شده که از صدام حسین برای بازسازی در سال ۱۹۸۰ یاد می‌کرد. سطوح بالاتر و معبد رنگارنگ مدت‌ها پیش ناپدید شده‌اند، اما در آن سوی کویر مسطح، تپه‌های کوچک پراکنده منتظر حفاری و کشف گنجینه‌های پنهان هستند.

(منبع: انتخاب)

سوالات متداول