یادداشت‌های علم ۱۶ اردیبهشت ۱۳۵۲: شاه فرمانده دریایی را به دلیل شکست مانور توبیخ کرد

تصور کنید در میانه اقیانوس، یک مانور نظامی که قرار بود نماد قدرت دریایی ایران باشد، به دلیل تیراندازی ناموفق توپ‌ها به اهداف ثابت، به منبع خشم و ناامیدی تبدیل شود. این رویداد در 16 اردیبهشت 1352، زمانی که اسدالله علم و شاهنشاه در حال نظارت بر تمرینات دریایی بودند، رخ داد و عصبانیت شدید شاه را برانگیخت. به عنوان یک شاهد عینی، علم تلاش کرد تا با توضیح جوان بودن نیروی دریایی و نیاز به تکمیل تجهیزات، شرایط را آرام کند، اما این بار، بحث‌ها به بررسی کمبودهای موشکی مانند برد محدود 24 کیلومتری موشک‌های تمرینی کشید و حتی به مقایسه با توانمندی‌های خارجی منجر شد. این خاطره از یادداشت‌های شخصی علم نه تنها جنبه‌های انسانی روابط دربار را نشان می‌دهد، بلکه اهمیت توسعه نظامی ایران در دهه 1350 را برجسته می‌کند، جایی که خرید موشک‌های پیشرفته مانند هارپون با برد 100 کیلومتر در راه بود.

مانور دریایی و نتایج ناامیدکننده

در آن روز، گروهی از کشتی‌های جنگی ایرانی برای اجرای مانور شامل تیراندازی با موشک و توپ به سمت اهداف دریایی و آزمایش سرعت حرکت کردند. این تمرین که به سمت جزایر ابوموسی و تنب‌ها هدایت شده بود، انتظارات را برآورده نکرد. هیچ یک از گلوله‌های توپ به هدف اصابت نکرد، که این مسئله شاهنشاه را به شدت عصبانی ساخت. این واقعه نشان‌دهنده چالش‌های اولیه در نیروی دریایی نوپای ایران بود، که هنوز در حال شکل‌گیری کامل قرار داشت.

عصبانیت شاهنشاه و برخورد با فرماندهان، نقطه‌ای کلیدی در این رویداد بود که بر روابط درونی دربار تأثیر گذاشت.

شاهنشاه مستقیماً به فرمانده نیروی دریایی انتقاد کرد و تا ساعات بعد از ظهر، از صحبت کردن خودداری ورزید. این واکنش نه تنها بر روحیه حاضرین تأثیر گذاشت، بلکه اهمیت دقت در عملیات نظامی را در شرایط صلح برجسته کرد.

دفاع علم و بحث بر سر تجهیزات موشکی

اسدالله علم، به عنوان وزیر دربار، کوشید تا با استدلال‌های منطقی، خشم شاهنشاه را کاهش دهد و تأکید کرد که نیروی دریایی هنوز جوان است و به زمان نیاز دارد تا کامل شود. او همچنین به موشک‌های تمرینی اشاره کرد که برد محدودی مانند 24 کیلومتر دارند و بیشتر برای تمرین طراحی شده‌اند. این توضیحات، هرچند تلاشی برای توجیه بود، نتوانست نظر شاه را تغییر دهد.

مقایسه با موشک‌های عراقی که توسط روس‌ها تأمین شده و بردی 40 کیلومتری دارند، بخشی از گفتگوی شاه بود.
یک نمونه واقعی، غرق شدن یک ناوچه اسرائیلی توسط این موشک‌ها، را شاه به عنوان مثال موفقیت‌آمیز مطرح کرد.
ایران برنامه‌ای برای خرید موشک‌های هارپون با برد 100 کیلومتر داشت که قرار بود ظرف شش ماه آینده تحویل شود.

این بحث‌ها نشان می‌دهد که تمرکز بر پشتیبانی خارجی و لزوم تقویت توانمندی‌های بومی، چقدر در سیاست‌های نظامی وقت اهمیت داشت.

پیامدهای عاطفی و تصمیمات بعدی

این مانور نه تنها یک شکست فنی بود، بلکه بر خلق و خوی کلی گروه تأثیر گذاشت و شادی روزهای اخیر را از بین برد. شاهنشاه آن شب به تنهایی شام خورد و از گفتگوی بیشتر پرهیز کرد، که این امر نشان‌دهنده عمق ناامیدی وی بود. علم، در حالی که در باغ ارم ماند، به قدم زدن در میان گل‌های نسترن پرداخت و از حضور در کنار شاه خودداری کرد.

شاهنشاه فرمودند: اطلاع بده که فردا برای بازدید پایگاه دریایی بوشهر نمی‌رویم، تا هم تنبیه شوند و هم از پیش داوری جلوگیری شود.

این تصمیم، که برای جلوگیری از تأثیر عاطفی بر قضاوت گرفته شد، بر برنامه‌های آینده بازدیدها اثر گذاشت. در کل، این رویداد به ما یادآوری می‌کند که حتی در سطوح بالای قدرت، احساسات انسانی می‌تواند بر تصمیم‌گیری‌ها تأثیر بگذارد.

عدم بازدید از بوشهر، به عنوان یک اقدام هوشمندانه، نشان‌دهنده تعادل بین عدالت و احساسات در رهبری بود.

تحلیل اهمیت تاریخی این خاطرات

یادداشت‌های اسدالله علم، که هر شب توسط سرویس تاریخ «انتخاب» منتشر می‌شود، پنجره‌ای به زندگی سیاسی و شخصی دوران شاهنشاهی فراهم می‌کند. این نوشته‌ها نه تنها جزئیات رویدادهایی مانند مانور دریایی را ثبت می‌کنند، بلکه جنبه‌های انسانی مانند خستگی و فشارهای روانی را برجسته می‌سازند. برای خوانندگان امروزی، این خاطرات کمک می‌کنند تا درک بهتری از چالش‌های توسعه نظامی ایران در دهه 1350 داشته باشیم.

آنچه اهمیت دارد، این است که چنین وقایعی نشان‌دهنده تلاش‌های پیوسته برای تقویت نیروی دریایی است، که در نهایت به خرید تجهیزات پیشرفته منجر شد. این روایت، بدون هیچ جانب‌داری، ارزش تاریخی خود را حفظ کرده و به عنوان منبعی برای مطالعه روابط درونی دربار عمل می‌کند.